آزمایش تاکرولیموس | Tacrolimus | FK506 | Prograf | پروگراف

دکتر فرزاد باباخانی
آخرین بروزرسانی
27 آبان 1402
آخرین بروزرسانی
27 آبان 1402
آزمایش تاکرولیموس | Tacrolimus | FK506 | Prograf | پروگراف

آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus)، یک تست آزمایشگاهی است که برای اندازه گیری غلظت تاکرولیموس در خون افراد استفاده می شود. این آزمایش معمولاً برای افرادی که تحت پیوند عضو قرار گرفته اند انجام می شود، زیرا تاکرولیموس اغلب به عنوان یک داروی سرکوب کننده سیستم ایمنی برای جلوگیری از رد عضو تجویز می شود.

این دارو به دسته ای از داروها معروف به مهارکننده های کلسینورین تعلق دارد. تاکرولیموس با مهار فعالیت کلسینورین، پروتئینی که نقش مهمی در فعال سازی لنفوسیت های T (سلول های T) ایفا می کند، که در پاسخ ایمنی نقش دارند، عمل می کند. تاکرولیموس با سرکوب سیستم ایمنی به جلوگیری از حمله و رد بدن به اندام های پیوندی مانند کلیه ها، کبد، قلب یا ریه ها کمک می کند. به ویژه در جلوگیری از رد حاد پس از پیوند موثر است.

اسامی دیگر:

  • FK506
  • Prograf

چرا آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus) درخواست می شود؟

آزمایش تاکرولیموس برای چندین هدف مهم مربوط به افرادی که تحت پیوند عضو قرار گرفته اند و تحت درمان تاکرولیموس به عنوان بخشی از رژیم سرکوب کننده سیستم ایمنی خود هستند، درخواست می شود. در اینجا دلایل اصلی درخواست آزمایش تاکرولیموس آورده شده است:

  • نظارت بر دارو درمانی (TDM): تاکرولیموس برای سرکوب سیستم ایمنی و جلوگیری از رد عضو در گیرندگان پیوند استفاده می شود. TDM برای اطمینان از اینکه دارو در محدوده درمانی باقی می ماند بسیار مهم است. این آزمایش به پزشکان معالج کمک می کند تا غلظت تاکرولیموس را در خون بیمار، به ویژه در سطح پایین آن (درست قبل از دوز بعدی) ارزیابی کنند. این امکان تنظیم دوز را برای حفظ تعادل مطلوب بین جلوگیری از رد و به حداقل رساندن خطر سمیت فراهم می کند.
  • جلوگیری از رد عضو: هدف اولیه درمان تاکرولیموس جلوگیری از حمله سیستم ایمنی گیرنده و رد عضو پیوند شده است. نظارت بر سطوح تاکرولیموس به ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی کمک می کند تا دوز را برای دستیابی به سرکوب موثر ایمنی تنظیم کنند.
  • درمان فردی: افراد مختلف داروها را با سرعت های مختلف متابولیزه می کنند و عواملی مانند عملکرد کبد، تداخل با سایر داروها و سن بیمار می توانند بر سطح تاکرولیموس تأثیر بگذارند. این آزمایش به تنظیم درمان با نیازهای خاص هر بیمار کمک می کند و اطمینان حاصل می کند که دوز مناسب و شخصی را دریافت می کند.
  • به حداقل رساندن عوارض جانبی: تاکرولیموس دامنه درمانی باریکی دارد و سطوح بسیار پایین ممکن است منجر به رد عضو شود، در حالی که سطوح خیلی زیاد می تواند منجر به مسمومیت شود. نظارت منظم به پزشکان معالج اجازه می دهد تا تنظیمات به موقع انجام دهند و خطر عوارض جانبی مانند اختلال عملکرد کلیه و فشار خون بالا را به حداقل برسانند.

چه زمانی آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus) بایستی انجام شود؟

آزمایش تاکرولیموس معمولاً به عنوان بخشی از نظارت معمول برای افرادی که تحت پیوند عضو قرار گرفته اند و تحت درمان با تاکرولیموس هستند، انجام می شود. این معمولاً در پاسخ به علائم خاص انجام نمی شود، بلکه یک رویکرد پیشگیرانه برای اطمینان از اثربخشی دارو و در عین حال به حداقل رساندن عوارض جانبی بالقوه است. با این حال، شرایط یا علائم خاصی وجود دارد که ممکن است پزشکان معالج را وادار کند تا زمان یا دفعات آزمایش تاکرولیموس را تنظیم کنند. این شامل:

  • علائم بالینی رد پیوند: اگر گیرنده پیوند علائمی مانند رد عضو، مانند تب غیرقابل توضیح، درد در محل پیوند، تغییرات در عملکرد اندام، یا تورم داشته باشد، پزشک معالج ممکن است آزمایش تاکرولیموس مکررا را در نظر بگیرند. این برای ارزیابی این است که آیا رژیم سرکوب کننده سیستم ایمنی فعلی محافظت کافی در برابر رد شدن را فراهم می کند یا خیر.
  • سمیت مشکوک: اگر بیمار علائمی را تجربه کند که می تواند نشان دهنده سمیت تاکرولیموس باشد، مانند اختلال عملکرد کلیه، لرزش، فشار خون بالا یا مشکلات عصبی، پزشک معالج ممکن است آزمایش تاکرولیموس را برای بررسی سطح دارو درخواست کنند. سطوح بالا ممکن است نشان دهنده نیاز به تنظیم دوز برای جلوگیری از عوارض بیشتر باشد.
  • تغییر در داروها: هر گونه تغییر در رژیم دارویی بیمار، از جمله افزودن یا قطع سایر داروها، می تواند بر متابولیسم تاکرولیموس تأثیر بگذارد. در چنین مواردی، پزشک معالج ممکن است دفعات آزمایش تاکرولیموس را برای اطمینان از حفظ سطوح درمانی تنظیم کنند.
  • شرایط پزشکی جدید: ایجاد شرایط پزشکی جدید یا تغییر در وضعیت سلامت کلی بیمار ممکن است بر متابولیسم تاکرولیموس تأثیر بگذارد. در این موارد، پزشک معالج ممکن است برای بهینه سازی درمان، سطح تاکرولیموس را با دقت بیشتری تحت نظر بگیرند.
  • بارداری: بارداری می تواند متابولیسم دارو را تحت تاثیر قرار دهد و سطوح تاکرولیموس ممکن است در دریافت کنندگان پیوند باردار نیاز به تنظیم داشته باشد. آزمایش تاکرولیموس ممکن است در طول بارداری بیشتر انجام شود تا اطمینان حاصل شود که سطح آن در محدوده مورد نظر باقی می ماند.

برای گیرندگان پیوند ضروری است که هر گونه علائم جدید یا تغییر در سلامت خود را به سرعت به پزشک معالج خود اطلاع دهند. قرارهای منظم پیگیری و آزمایش معمول تاکرولیموس بخشی از پروتکل مراقبتی استاندارد برای گیرندگان پیوند است که به موفقیت مداوم پیوند و رفاه کلی بیمار کمک می کند.

نمونه مورد نیاز برای آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus):

  • ظرف/لوله: لوله با درب بنفش (حاوی ضد انعقاد EDTA)
  • نوع نمونه: خون کامل
  • حجم نمونه: 3 میلی لیتر

لوله EDTA

شرایط نگهداری دمایی برای آزمایش تاکرولیموس Tacrolimus

این دستورالعمل ها توصیه های کلی هستند و پروتکل های آزمایشگاهی خاص ممکن است متفاوت باشد. برای دستورالعمل های دقیق در مورد جابجایی و پایداری نمونه، همیشه به روش های عملیاتی استاندارد آزمایشگاه و توصیه های سازنده مراجعه کنید.

توجه به این نکته ضروری است که پایداری نمونه های تاکرولیموس می تواند تحت تأثیر عواملی مانند نوع ظرف نمونه و هر گونه افزودنی مورد استفاده قرار گیرد. پیروی از روش های مناسب جمع آوری و ذخیره سازی برای حفظ یکپارچگی نمونه و به دست آوردن نتایج آزمایش دقیق ضروری است.

روش های مختلف جمع آوری نمونه های آزمایشگاه

روش های مختلف جمع آوری نمونه های آزمایشگاه

لوله های آزمایش و ضد انعقادها (Test tubes and Anticoagulants)

لوله های آزمایش و ضد انعقادها (Test tubes and Anticoagulants)

ذخیره سازی نمونه های آزمایشگاهی

ذخیره سازی نمونه های آزمایشگاهی

آمادگی قبل از انجام آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus):

  • به طور کلی به آمادگی خاصی نیاز ندارد
  • معمولا یک سطح پایین اندازه گیری می شود. سطح پایین، پایین ترین غلظتی است که دارو قبل از تجویز دوز بعدی وجود دارد. به عنوان مثال، اگر تاکرولیموس دو بار در روز تجویز شود، معمولاً 12 ساعت پس از آخرین دوز، قبل از تجویز دوز جدید، نمونه خون گرفته می شود. صبح ها که قرار است سطح تاکرولیموس خود را بررسی کنید، دارو را تا زمانی که خونتان گرفته نشده است مصرف نکنید.

روش های آزمایشگاهی انجام آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus):

روش کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC):

HPLC یک روش پرکاربرد برای آزمایش تاکرولیموس در نمونه های خون است. در اینجا شرح مفصلی از روش HPLC برای آزمایش تاکرولیموس آورده شده است:

  • آماده سازی نمونه:
    – نمونه خون از بیمار جمع آوری می شود.
    – سپس نمونه برای استخراج تاکرولیموس پردازش می شود. این ممکن است شامل رسوب پروتئین یا سایر تکنیک های استخراج برای جداسازی دارو از ماتریکس بیولوژیکی باشد.
  • سیستم کروماتوگرافی:
    – سیستم HPLC از چندین جزء کلیدی شامل پمپ فشار بالا، انژکتور، ستون، آشکارساز و سیستم جمع آوری اطلاعات تشکیل شده است.
    – معمولاً برای آنالیز تاکرولیموس از ستون فاز معکوس استفاده می شود. فاز ساکن غیر قطبی است و فاز متحرک مخلوطی از حلال های آلی و محلول های آبی است.
  • فاز متحرک:
    – ترکیب فاز متحرک برای جداسازی تاکرولیموس از سایر اجزای نمونه حیاتی است.
    – فازهای متحرک معمولی شامل مخلوطی از استونیتریل و آب، اغلب با افزودن اسید یا بافر برای تنظیم pH است.
  • تزریق و جداسازی:
    – نمونه پردازش شده با استفاده از نمونه گیری خودکار به سیستم HPLC تزریق می شود.
    – پمپ فشار قوی فاز متحرک را از طریق ستون تحویل می دهد. تاکرولیموس همراه با سایر ترکیبات موجود در نمونه، بر اساس خواص شیمیایی با فاز ساکن برهم کنش دارد.
    – ماهیت غیر قطبی تاکرولیموس به آن اجازه می دهد دیرتر از ترکیبات قطبی بیشتر شسته شود و در نتیجه جدا شود.
  • تشخیص:
    – ترکیبات جدا شده از یک آشکارساز، معمولا یک آشکارساز فرابنفش (UV)، در طول موج خاصی مناسب برای تاکرولیموس عبور می کنند.
    – آشکارساز جذب نور توسط تاکرولیموس را اندازه گیری می کند و سیگنالی را ارائه می دهد که برای کمی سازی استفاده می شود.
  •  کمی سازی:
    – سیستم HPLC یک کروماتوگرام تولید می کند که نشان دهنده جداسازی ترکیبات مختلف است.
    – پیک مربوط به تاکرولیموس شناسایی و ادغام می شود تا سطح زیر منحنی مشخص شود که متناسب با غلظت تاکرولیموس در نمونه است.
    – استانداردهای کالیبراسیون با غلظت های شناخته شده تاکرولیموس معمولاً برای ایجاد یک منحنی کالیبراسیون برای تعیین کمیت اجرا می شوند.
  • تجزیه و تحلیل داده ها:
    – سیستم جمع آوری داده ها، داده ها را جمع آوری و پردازش می کند و یک نتیجه کمی برای غلظت تاکرولیموس در نمونه ارائه می دهد.
  • گزارش:
    – نتایج نهایی بر حسب غلظت تاکرولیموس معمولاً بر حسب ng/mL گزارش می شود.

High-Performance Liquid Chromatography (HPLC)

HPLC به دلیل دقت، دقت و تکرارپذیری شناخته شده است و آن را به یک روش استاندارد برای آزمایش تاکرولیموس در آزمایشگاه‌های بالینی تبدیل می‌کند. پیروی از پروتکل های استاندارد و روش های کنترل کیفیت برای اطمینان از نتایج قابل اعتماد بسیار مهم است.

روش کروماتوگرافی مایع – طیف سنجی جرمی (LC-MS):

LC-MS  یک روش بسیار حساس و اختصاصی است که برای آزمایش تاکرولیموس در نمونه های خون استفاده می شود. این تکنیک قابلیت های جداسازی کروماتوگرافی مایع را با قابلیت های آنالیز جرمی طیف سنجی جرمی ترکیب می کند. در اینجا شرح مفصلی از روش LC-MS برای آزمایش تاکرولیموس آورده شده است:

  • آماده سازی نمونه:
    – نمونه خون از بیمار جمع آوری می شود.
    – سپس نمونه برای استخراج تاکرولیموس پردازش می شود. این ممکن است شامل رسوب پروتئین، استخراج مایع-مایع، یا استخراج فاز جامد برای جداسازی دارو از ماتریکس بیولوژیکی باشد.
  • سیستم کروماتوگرافی:
    – سیستم LC-MS شامل کروماتوگرافی مایع با فشار بالا و طیف سنج جرمی است.
    – کروماتوگراف از یک پمپ، انژکتور و یک ستون کروماتوگرافی تشکیل شده است. معمولاً برای آنالیز تاکرولیموس از ستون فاز معکوس استفاده می شود.
  • فاز متحرک:
    – فاز متحرک یک جزء حیاتی برای جداسازی تاکرولیموس از سایر اجزای نمونه است.
    – معمولاً مخلوطی از حلال های آلی (مانند استونیتریل یا متانول) و آب است که اغلب با افزودن اسید یا بافر برای تنظیم PH همراه است.
  • جداسازی (Separation):
    – نمونه پردازش شده با استفاده از نمونه گیری خودکار به سیستم LC-MS تزریق می شود.
    – پمپ فشار بالا فاز متحرک را از طریق ستون کروماتوگرافی تحویل می دهد، جایی که تاکرولیموس و سایر اجزا بر اساس خواص شیمیایی آنها جدا می شوند.
  • تشخیص طیف سنجی جرمی:
    – ترکیبات شسته شده از ستون کروماتوگرافی وارد طیف سنج جرمی می شود.
    – طیف سنج جرمی با استفاده از تکنیک هایی مانند یونیزاسیون الکترواسپری (ESI) یا یونیزاسیون شیمیایی فشار اتمسفر (APCI) مولکول ها را یونیزه می کند.
    – سپس یون های تاکرولیموس بر اساس نسبت جرم به بار (m/z) شتاب گرفته و جدا می شوند.
  • کمی سازی:
    – طیف سنج جرمی یک طیف جرمی تولید می کند که نموداری از شدت یون در برابر نسبت جرم به بار است.
    – تاکرولیموس با طیف جرمی مشخصه آن شناسایی می شود و از شدت یون های خاص برای تعیین کمیت استفاده می شود.
    – استانداردهای کالیبراسیون با غلظت های شناخته شده تاکرولیموس معمولاً برای ایجاد یک منحنی کالیبراسیون برای تعیین کمیت دقیق اجرا می شوند.
  • تجزیه و تحلیل داده ها:
    – داده های طیف سنج جرمی با استفاده از نرم افزارهای تخصصی برای تعیین غلظت تاکرولیموس در نمونه پردازش می شوند.
  • گزارش:
    – نتایج نهایی بر حسب غلظت تاکرولیموس معمولاً بر حسب ng/mL گزارش می شود.

روش کروماتوگرافی مایع طیف سنجی جرمی LC MS

LC-MS حساسیت و ویژگی بالایی را ارائه می دهد و امکان تعیین کمیت دقیق تاکرولیموس را در نمونه های پیچیده بیولوژیکی فراهم می کند. این روش به ویژه برای آزمایشگاه های بالینی که نیاز به اندازه گیری دقیق در محدوده غلظت های پایین تر دارند، ارزشمند است. مانند هر روش تحلیلی، پیروی از پروتکل های استاندارد و روش های کنترل کیفیت برای به دست آوردن نتایج قابل اعتماد بسیار مهم است.

روش ایمونواسی چند برابر شده آنزیمی (EMIT) یا Enzyme Multiplied Immunoassay Technique:

این یک روش ایمونواسی است که برای آزمایش تاکرولیموس در نمونه های خون استفاده می شود. ایمونواسی بر اتصال خاص آنتی بادی ها به مولکول هدف – در این مورد، تاکرولیموس – متکی است. در اینجا شرح مفصلی از روش EMIT برای آزمایش تاکرولیموس آورده شده است:

  • جمع آوری و آماده سازی نمونه:
    – نمونه خون از بیمار جمع آوری می شود.
    – نمونه برای استخراج تاکرولیموس و حذف مواد مزاحم که می تواند بر دقت سنجش تأثیر بگذارد، پیش تیمار شده است.
  • تهیه معرف:
    – آماده سازی معرف شامل تولید آنتی بادی های خاص یا کونژوگه های آنتی بادی آنزیمی است که با تاکرولیموس برهمکنش خواهند داشت.
    – آنزیم هایی مانند گلوکز-6-فسفات دهیدروژناز (G6PDH) معمولاً در سنجش EMIT استفاده می شوند.
  • اصل سنجش EMIT:
    – سنجش EMIT بر اساس رقابت بین تاکرولیموس بیمار و آنالوگ تاکرولیموس نشاندار شده (کونژوگه به یک آنزیم) برای اتصال به تعداد محدودی از محل های آنتی بادی است.
    – آنالوگ تاکرولیموس نشاندار شده با تاکرولیموس در نمونه بیمار برای اتصال به آنتی بادی ها رقابت می کند.
  • روش سنجش:
    – نمونه های بیمار همراه با آنالوگ تاکرولیموس نشاندار شده و آنتی بادی ها در ظرف واکنش ترکیب می شوند.
    – مخلوط واکنش انکوبه می شود و امکان رقابت بین تاکرولیموس و آنالوگ نشاندار شده را فراهم می کند.
  • جداسازی اجزای متصل و غیر متصل:
    – پس از دوره انکوباسیون، مخلوط به اجزای متصل و غیر متصل جدا می شود. این جداسازی را می توان از طریق روش های مختلفی مانند سانتریفیوژ یا فیلتراسیون به دست آورد.
  • اندازه گیری فعالیت آنزیم:
    – فعالیت آنزیم مرتبط با آنالوگ تاکرولیموس نشاندار اندازه گیری می شود.
    – شدت واکنش آنزیمی با مقدار تاکرولیموس در نمونه بیمار نسبت معکوس دارد: هر چه غلظت تاکرولیموس بیشتر باشد، فعالیت آنزیم کمتر می شود.
  • منحنی کالیبراسیون:
    – استانداردهای کالیبراسیون با غلظت های شناخته شده تاکرولیموس در سنجش برای ایجاد منحنی کالیبراسیون گنجانده شده است.
    – منحنی کالیبراسیون برای ارتباط فعالیت آنزیم اندازه گیری شده با غلظت تاکرولیموس در نمونه های بیمار استفاده می شود.
  • تحلیل کمی و داده ها:
    – فعالیت آنزیم با استفاده از اسپکتروفتومتر یا سایر روش‌های تشخیص اندازه‌گیری می‌شود.
    – غلظت تاکرولیموس در نمونه بیمار با مقایسه فعالیت آنزیم با منحنی کالیبراسیون تعیین می شود.
  • گزارش:
    – نتایج نهایی بر حسب غلظت تاکرولیموس معمولاً بر حسب ng/mL گزارش می شود.

روش ایمونواسی چند برابر شده آنزیمی EMIT

EMIT به دلیل سادگی، سرعت و توان عملیاتی بالا شناخته شده است که آن را برای آزمایش های معمول در آزمایشگاه های بالینی مناسب می کند. با این حال، آگاهی از این نکته ضروری است که واکنش متقابل احتمالی با سایر مواد ممکن است بر ویژگی سنجش تأثیر بگذارد. اقدامات کنترل کیفیت منظم برای حفظ دقت و قابلیت اطمینان نتایج EMIT بسیار مهم است.

چه چیزی در آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus) مورد بررسی قرار می گیرد؟

تاکرولیموس (Tacrolimus)، یک آنتی بیوتیک ماکرولید است که از قارچ Streptomyces tsukubaensis مشتق شده است و یک داروی سرکوب کننده سیستم ایمنی است که معمولاً در پزشکی پیوند برای جلوگیری از رد اعضای پیوندی استفاده می شود. این دارو به دسته ای از داروها معروف به مهارکننده های کلسینورین تعلق دارد. تاکرولیموس به ویژه در سرکوب پاسخ سیستم ایمنی موثر است، که به جلوگیری از حمله بدن و رد عضو پیوند شده کمک می کند.

مکانیسم اثر تاکرولیموس (Tacrolimus):

تاکرولیموس اثرات سرکوب کننده سیستم ایمنی خود را با تداخل در عملکرد طبیعی برخی از سلول های ایمنی، به ویژه لنفوسیت های T (سلول های T) اعمال می کند. مکانیسم اثر شامل مهار پروتئینی به نام کلسینورین، آنزیم کلیدی در مسیر سیگنال دهی سلول های T است. در اینجا توضیح دقیق تری از مکانیسم اثر تاکرولیموس آورده شده است:

  • مهار کلسینورین (Calcineurin Inhibition): تاکرولیموس یک مهارکننده کلسینورین است و کلسینئورین آنزیم مهمی است که در فعال سازی سلول های T نقش دارد. هنگامی که سلول های T تحریک می شوند، تحت یک سری رویدادهای سیگنال دهی درون سلولی قرار می گیرند و کلسینئورین بخشی از این آبشار سیگنالینگ است.
  • مهار NFAT: عملکرد اصلی کلسینورین فعال کردن پروتئینی به نام فاکتور هسته ای سلول های T فعال (NFAT) است. NFAT، هنگامی که فعال می شود، به سمت هسته سلول T حرکت می کند و رونویسی ژن های دخیل در پاسخ ایمنی را آغاز می کند. تاکرولیموس به پروتئین سیتوپلاسمی به نام FK506-binding protein (FKBP) متصل می شود و این کمپلکس سپس فعالیت کلسینورین را مهار می کند.
  • کاهش تولید سیتوکین (Reduction of Cytokine Production): تاکرولیموس علاوه بر مهار فعال شدن NFAT، تولید سیتوکین های مختلف مانند اینترلوکین 2 (IL-2) را نیز کاهش می دهد که برای تکثیر و عملکرد سلول های T ضروری هستند. این بیشتر به سرکوب کلی پاسخ ایمنی کمک می کند.
  • اثرات روی سایر سلول های ایمنی: در حالی که سلول های T یک هدف اولیه هستند، تاکرولیموس ممکن است تا حدی بر سایر سلول های ایمنی از جمله سلول های B و ماکروفاژها نیز تأثیر بگذارد.

مکانیسم اثر تاکرولیموس Tacrolimus

تاکرولیموس با مداخله در این مراحل کلیدی در پاسخ ایمنی به جلوگیری از پس زدن اندام های پیوندی کمک می کند. توجه به این نکته مهم است که اثرات سرکوب کننده سیستم ایمنی تاکرولیموس مختص پاسخ رد نیست. آنها همچنین می توانند بر توانایی بدن برای دفاع در برابر عفونت ها تأثیر بگذارند. بنابراین، بیمارانی که تاکرولیموس مصرف می‌کنند نیاز به نظارت و مدیریت دقیق دارند تا بین پیشگیری از طرد و خطر عفونت و سایر عوارض جانبی بالقوه تعادل ایجاد شود.

اهمیت تاکرولیموس (Tacrolimus) در بیماران پیوندی:

تاکرولیموس نقش مهمی در مراقبت از بیماران پیوندی ایفا می کند و اهمیت آن در توانایی آن در جلوگیری از رد اندام های پیوندی است. در اینجا نکات کلیدی وجود دارد که اهمیت تاکرولیموس را در بیماران پیوند برجسته می کند:

  • سرکوب سیستم ایمنی: پیوند شامل قرار دادن یک عضو یا بافت خارجی در بدن گیرنده است. سیستم ایمنی گیرنده عضو پیوند شده را به عنوان خارجی تشخیص می دهد و ممکن است یک پاسخ ایمنی برای رد آن ایجاد کند. تاکرولیموس، به عنوان یک داروی سرکوب کننده سیستم ایمنی، به سرکوب این پاسخ ایمنی کمک می کند.
  • پیشگیری از رد عضو: هدف اصلی تاکرولیموس جلوگیری از رد اعضای پیوندی است. تاکرولیموس با مهار فعال شدن لنفوسیت های T (سلول های T) و تولید سیتوکین های کلیدی، توانایی سیستم ایمنی برای حمله و تخریب اندام پیوندی را کاهش می دهد.
  • حفظ عملکرد پیوند: تاکرولیموس در حفظ عملکرد و زنده ماندن اندام های پیوندی در دراز مدت بسیار مفید است. این کمک می کند تا اطمینان حاصل شود که اندام پیوندی به عملکرد مورد نظر خود به طور موثر ادامه می دهد.
  • درمان سرکوب کننده سیستم ایمنی فردی: تاکرولیموس اغلب بخشی از یک رژیم سرکوب کننده ایمنی چند دارویی است که متناسب با نیازهای خاص هر بیمار است. دوز و ترکیب داروها بر اساس عواملی مانند نوع عضو پیوند شده، سن بیمار، وزن و پاسخ فردی به داروها به دقت تنظیم می شود.
  • پیامدهای بلندمدت بهبودیافته: استفاده موفقیت آمیز از تاکرولیموس در جلوگیری از رد شدن، به بهبود نتایج بلند مدت برای گیرندگان پیوند کمک می کند. این امکان را برای موفقیت بیشتر در پیوند عضو فراهم می کند و کیفیت کلی زندگی را برای بیمارانی که پیوند دریافت می کنند افزایش می دهد.
  • کاهش بروز رد حاد: تاکرولیموس با کاهش بروز اپیزودهای رد حاد در مقایسه با داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی قدیمی همراه بوده است که به بقای بهتر پیوند کمک می کند.

اهمیت تاکرولیموس Tacrolimus در بیماران پیوندی

عوارض سمیت تاکرولیموس (Tacrolimus):

مسمومیت با تاکرولیموس، زمانی رخ می دهد که سطح خونی دارو بسیار بالا باشد، و می تواند منجر به عوارض مختلفی شود. نظارت و حفظ سطح تاکرولیموس در محدوده درمانی برای جلوگیری از مسمومیت بسیار مهم است. در اینجا برخی از عوارض بالقوه مرتبط با سمیت تاکرولیموس آورده شده است:

  • سمیت کلیوی: سطوح بالای تاکرولیموس می تواند اثرات سمی بر کلیه ها داشته باشد و منجر به سمیت کلیوی شود. این ممکن است به صورت اختلال در عملکرد کلیه، کاهش نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR) و افزایش خطر آسیب حاد کلیه ظاهر شود.
  • سمیت عصبی: سمیت تاکرولیموس ممکن است بر سیستم عصبی مرکزی تأثیر بگذارد و منجر به اثرات نوروتوکسیک شود. علائم می تواند شامل لرزش، سردرد، گیجی، تشنج و حتی کما در موارد شدید باشد.
  • اثرات گوارشی: سمیت تاکرولیموس می تواند باعث اختلالات گوارشی از جمله تهوع، استفراغ، اسهال و درد شکم شود.
  • فشار خون بالا: افزایش فشار خون یکی از عوارض جانبی شناخته شده تاکرولیموس است و سطوح بیش از حد آن ممکن است فشار خون را تشدید کند و خطر عوارض قلبی عروقی را افزایش دهد.
  • هایپرکالمی: سمیت تاکرولیموس می تواند منجر به افزایش سطح پتاسیم در خون (هیپرکالمی) شود که می تواند پیامدهای جدی برای عملکرد قلب داشته باشد.
  • هیپرگلیسمی: تاکرولیموس با افزایش خطر ناهنجاری های متابولیسم گلوکز همراه است و مسمومیت ممکن است باعث تشدید هیپرگلیسمی شود و به طور بالقوه منجر به دیابت یا بدتر شدن کنترل قند خون در بیماران دیابتی شود.
  • اثرات خونی: سمیت تاکرولیموس می تواند بر مغز استخوان تأثیر بگذارد و منجر به عوارض خونی مانند کم خونی، لکوپنی یا ترومبوسیتوپنی شود.
  • عفونت ها: سرکوب سیستم ایمنی اگرچه برای جلوگیری از رد عضو ضروری است، اما خطر عفونت را افزایش می دهد. سمیت تاکرولیموس ممکن است سیستم ایمنی را بیشتر به خطر بیندازد و بیماران را مستعد ابتلا به عفونت‌های باکتریایی، ویروسی یا قارچی کند.
  • عدم تعادل الکترولیت: سمیت تاکرولیموس می تواند تعادل الکترولیت ها را مختل کند و منجر به ناهنجاری هایی مانند هیپومنیزیمی یا هیپوفسفاتمی شود.
  • سمیت کبدی: در حالی که تاکرولیموس عمدتاً در کبد متابولیزه می شود، سطوح بیش از حد آن می تواند به سمیت کبدی کمک کند و به طور بالقوه بر عملکرد کبد تأثیر بگذارد.

عوارض سمیت تاکرولیموس Tacrolimus

توجه به این نکته مهم است که شدت و عوارض خاص مسمومیت با تاکرولیموس می تواند در افراد مختلف متفاوت باشد. نظارت منظم بر سطوح خونی تاکرولیموس، همراه با ارزیابی بالینی، برای تنظیم دوز و پیشگیری یا رفع مسمومیت بسیار مهم است.

ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی نیاز به سرکوب سیستم ایمنی را برای جلوگیری از رد عضو با خطرات بالقوه مرتبط با استفاده از تاکرولیموس متعادل می کنند و برنامه درمانی را با شرایط منحصر به فرد هر بیمار تنظیم می کنند. بیمارانی که علائم مسمومیت را تجربه می کنند باید فوراً برای ارزیابی و مدیریت مناسب به پزشک مراجعه کنند.

تاکرولیموس توسط سیتوکروم P450 (CYP) 3A4 متابولیزه می شود. بنابراین، غلظت آن تحت تأثیر داروهایی قرار می گیرد که این آنزیم را مهار می کنند (مسدود کننده های کانال کلسیم، عوامل ضد قارچ، برخی آنتی بیوتیک ها، آب گریپ فروت) یا القا کننده (ضد تشنج ها، ریفامپین). تاکرولیموس دامنه درمانی باریکی دارد و عوارض جانبی آن به ویژه در دوزها و غلظت‌های بالا رایج است که نظارت بر داروی درمانی را ضروری می‌سازد.

از آنجایی که 90 درصد تاکرولیموس در اجزای سلولی خون، به ویژه گلبول های قرمز وجود دارد، خون کامل نمونه ارجح برای آنالیز غلظت های پایین است. غلظت هدف در حالت پایدار بسته به پروتکل بالینی، وجود یا خطر رد، زمان پس از پیوند، نوع آلوگرافت، سرکوب همزمان سیستم ایمنی و عوارض جانبی (عمدتاً سمیت کلیوی) متفاوت است. تاکرولیموس به پروتئین های پلاسما متصل می شود و به گلبول های قرمز بسیار متصل می شود (نسبت خون کامل: پلاسما بین 12 تا 67).

متابولیسم تاکرولیموس Tacrolimus در بدن

تاکرولیموس ممکن است به صورت IV یا خوراکی تجویز شود. جذب از دستگاه گوارش متغیر و نامنظم است. حداکثر غلظت خون در 1.5 تا 3.5 ساعت به دست می آید. نیمه عمر حذف از خون کامل در بیماران پیوند کبد 11.7 ساعت است. تاکرولیموس می تواند باعث سمیت کلیوی شود، به ویژه زمانی که در دوزهای بالا استفاده شود. در صورت استفاده از تاکرولیموس همراه با سایر داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی، به ویژه سیکلوسپورین، باید احتیاط کرد.

Tacrolimus

غلظت بهینه خون پایین معمولاً بین 5.0 تا 15.0 نانوگرم در میلی لیتر است. سطوح بالاتر اغلب بلافاصله پس از پیوند جستجو می شود، اما با تثبیت عملکرد اندام در حدود 4 هفته پس از پیوند، دوزها به طور کلی در بیماران پایدار برای اکثر پیوندهای عضو جامد کاهش می یابد. غلظت پایین باید کمتر از 20 نانوگرم در میلی لیتر باشد.

عوامل مداخله گر در آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus):

  • تاکرولیموس برای بسیاری از تداخلات دارویی، از جمله افزایش سمیت عصبی و نفروتوکسیک در هنگام تجویز همزمان با آنتی بیوتیک ها، ضد قارچ ها یا سایر سرکوب کننده های ایمنی شناخته شده است.
  • تاکرولیموس دارای محدوده درمانی باریکی با عوارض جانبی مکرر است که مانیتور داروی درمانی ضروری است.
  • از آب گریپ فروت اجتناب کنید. تجزیه طبیعی تاکرولیموس در بدن را کند می کند و به آن اجازه می دهد تا سطوح بالقوه بیش از حد در خون ایجاد شود و می تواند این اثر را برای سه روز یا بیشتر پس از آخرین لیوان آب میوه در بدن حفظ کند.
  • داروهایی که سمیت بالقوه تاکرولیموس را افزایش می دهند، شامل آنتی بیوتیک های آمینوگلیکوزید، آمفوتریسین B، آسیکلوویر، کتوکونازول، لواستاتین، NSAID ها و رانیتیدین هستند.
  •  عواملی که مهارکننده‌های CYP3A3 و CYP3A4 هستند، سطح تاکرولیموس را با کاهش تبدیل زیستی افزایش می‌دهند. اینها عبارتند از متیل پردنیزولون، آمفوتریسین B، سایمتیدین، آمیودارون، فلوکستین، مهارکننده های پروتئاز، اریترومایسین و آب گریپ فروت.
  • عواملی که باعث افزایش متابولیسم کبدی و در نتیجه کاهش سطح تاکرولیموس می شوند عبارتند از: فنوباربیتال، فنی توئین، کاربامازپین، ریفامپین، تری متوپریم و خار مریم.
  • نمونه‌های بیمارانی که آنتی‌موش انسانی در گردش (HAMA) در نتیجه دریافت آنتی‌بادی‌های مونوکلونال موش دارند، ممکن است نتایج به‌طور کاذب افزایش یافته یا افسرده‌ای را در این سنجش ارائه دهند.
آنتی بادی های ضد موشی انسانی [HAMAs] و تداخل آن در تست های آزمایشگاهی |  Human Anti-mouse Antibodies & Lab Tests Results

آنتی بادی های ضد موشی انسانی [HAMAs] و تداخل آن در تست های آزمایشگاهی | Human Anti-mouse Antibodies & Lab Tests Results

محدوده مرجع آزمایش تاکرولیموس (Tacrolimus):

5.0-15.0 ng/mL (Trough)

غلظت‌های پایین هدف در حالت پایدار بسته به نوع پیوند، سرکوب همزمان سیستم ایمنی، پروتکل‌های بالینی/سازمانی و زمان پس از پیوند متفاوت است. نتایج باید در ارتباط با این اطلاعات بالینی و هر گونه نشانه/علائم فیزیکی رد/سمیت تفسیر شوند.

توجه: محدوده مرجع و واحد آزمایش وابسته به روش انجام و کیت می باشد و ممکن است در آزمایشگاه های مختلف متفاوت باشد. بنابراین توصیه می گردد که آزمایش ها ترجیحا در یک آزمایشگاه مورد بررسی قرار گیرد.

مقادیر بحرانی در آزمایشگاه های تشخیص طبی | Critical values in medical diagnosis laboratories

مقادیر بحرانی در آزمایشگاه های تشخیص طبی | Critical values in medical diagnosis laboratories

سوالات متداول

سطح تاکرولیموس را هر چند وقت یکبار باید در بیمار پیوندی کنترل کرد؟

فرکانس نظارت بر سطوح تاکرولیموس در بین بیماران متفاوت است و اغلب توسط پروتکل مرکز پیوند تعیین می شود. در ابتدا، نظارت مکرر معمول است، معمولاً چندین بار در هفته برای اطمینان از اینکه دارو در محدوده درمانی قرار دارد. با گذشت زمان، با دستیابی به ثبات، نظارت ممکن است کمتر شود، اما ارزیابی‌های منظم همچنان برای اطمینان از اثربخشی مداوم و جلوگیری از سمیت ضروری است.

چه عواملی می تواند بر متابولیسم تاکرولیموس در بدن تأثیر بگذارد؟

عوامل متعددی می توانند بر متابولیسم تاکرولیموس تأثیر بگذارند، از جمله عملکرد کبد، تداخلات دارویی، سن، ژنتیک و وجود عفونت ها یا شرایط التهابی. آنزیم های موجود در کبد، به ویژه آنزیم های سیستم سیتوکروم P450، نقش مهمی در متابولیسم تاکرولیموس دارند و تغییرات در این آنزیم ها می تواند بر متابولیسم تأثیر بگذارد.

مصرف غذا یا رژیم غذایی چگونه بر جذب تاکرولیموس تأثیر می گذارد؟

غذا می تواند به طور قابل توجهی بر جذب تاکرولیموس تأثیر بگذارد. به طور کلی توصیه می شود که تاکرولیموس را به طور مداوم با یا بدون غذا مصرف کنید زیرا وجود غذا می تواند بر میزان جذب تأثیر بگذارد. با این حال، حفظ یک رژیم غذایی ثابت و مصرف تاکرولیموس به روش یکسان با هر دوز به دستیابی به سطوح خونی ثابت کمک می کند. غذا، به‌ویژه وعده‌های غذایی پرچرب، در مقایسه با مصرف دارو در حالت ناشتا، می‌تواند به میزان قابل توجهی میزان دارو را که به گردش خون می‌رسد، کاهش دهد.

آیا ملاحظات مربوط به سن در پایش سطوح تاکرولیموس وجود دارد؟

بله، سن می تواند بر متابولیسم تاکرولیموس تأثیر بگذارد. در بیماران اطفال، متابولیسم ممکن است سریعتر از بزرگسالان باشد و به دوزهای بالاتر به ازای وزن بدن نیاز دارد. افراد مسن ممکن است به دلیل تغییرات در عملکرد کبد و سایر عوامل مرتبط با سن، تاکرولیموس را متفاوت متابولیزه کنند که نیاز به نظارت دقیق و تنظیم دوز دارد.

تفاوت دوز تاکرولیموس بین بیماران پیوند کودکان و بزرگسالان چیست؟

بیماران اطفال به دلیل تفاوت در متابولیسم و توزیع، اغلب در مقایسه با بزرگسالان به دوزهای بالاتر به ازای وزن بدن نیاز دارند. دوزها به دقت بر اساس سن، وزن و پاسخ فردی تنظیم می شوند تا سطوح درمانی را حفظ کنند و در عین حال خطر سمیت را به حداقل برسانند.

آیا بارداری یا شیردهی می تواند بر سطح تاکرولیموس در خون تأثیر بگذارد؟

بله، بارداری و شیردهی می تواند بر سطح تاکرولیموس تأثیر بگذارد. بارداری ممکن است متابولیسم تاکرولیموس را تغییر دهد که نیاز به تنظیم دوز دارد. تاکرولیموس در شیر مادر دفع می شود و مادران شیرده ممکن است برای حفظ سطوح درمانی و در عین حال کاهش خطر برای نوزاد به دوزهای بالاتری نیاز داشته باشند.

تنوع ژنتیکی چه نقشی در متابولیسم تاکرولیموس دارد؟

عوامل ژنتیکی می توانند بر متابولیسم تاکرولیموس تأثیر بگذارند. تغییرات در ژن‌هایی که کد آنزیم‌های دخیل در متابولیسم دارو، مانند سیستم سیتوکروم P450 را کد می‌کنند، می‌تواند بر نحوه پردازش و حذف تاکرولیموس توسط افراد تأثیر بگذارد. آزمایش فارماکوژنومیک ممکن است به شخصی سازی دوزها بر اساس عوامل ژنتیکی کمک کند.

آیا مسیر مصرف (خوراکی در مقابل وریدی) می تواند بر سطح تاکرولیموس تأثیر بگذارد؟

بله، روش مصرف می تواند بر سطح تاکرولیموس تأثیر بگذارد. تجویز داخل وریدی (IV) ممکن است در مقایسه با تجویز خوراکی منجر به جذب سریعتر و قابل پیش بینی تر شود. مراکز پیوند ممکن است یک مسیر را بر اساس شرایط بالینی بیمار و نیاز به تحویل سریع و مداوم دارو انتخاب کنند.

وجود چه علائمی ممکن است نشان دهنده سمیت تاکرولیموس باشد؟

برخی از علائم و نشانه های سمیت تاکرولیموس عبارتند از:

  • آسیب کلیه (کلیوی)
  • لرزش، سردرد (سمیت عصبی)
  • فشار خون بالا
  • تهوع و استفراغ
  • اختلالات الکترولیت، مانند غلظت بالای پتاسیم (هیپرکالمی)
  • وزوز گوش
  • تشنج

تا زمانی که بیمار تاکرولیموس مصرف می کند، نظارت در فواصل زمانی ضروری است.

معمولاً چه مدت طول می کشد تا سطح تاکرولیموس پس از پیوند تثبیت شود؟

سطوح تاکرولیموس می‌تواند در بین افراد متفاوت باشد، اما تثبیت آن معمولاً در چند هفته تا چند ماه اول پس از پیوند اتفاق می‌افتد. نظارت مکرر در این دوره به ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی اجازه می دهد تا دوزها را برای دستیابی به سطوح پایدار و درمانی تنظیم کنند.

آیا تغییرات وزن بدن بر توزیع و متابولیسم تاکرولیموس تأثیر می گذارد؟

بله، تغییرات در وزن بدن می تواند بر توزیع و متابولیسم تاکرولیموس تأثیر بگذارد. تغییرات وزن ممکن است نیاز به تنظیم دوز برای حفظ سطوح درمانی داشته باشد. افزایش وزن و کاهش وزن هر دو می تواند بر توزیع دارو و متابولیسم تأثیر بگذارد.

نقش تاکرولیموس در مدیریت بیماری پیوند در مقابل میزبان (GVHD) چیست؟

تاکرولیموس اغلب به عنوان بخشی از رژیم‌های سرکوب‌کننده سیستم ایمنی برای پیشگیری و مدیریت بیماری پیوند در مقابل میزبان (GVHD) در بیمارانی که تحت پیوند سلول‌های بنیادی خونساز هستند، استفاده می‌شود. این به سرکوب پاسخ ایمنی و کاهش خطر GVHD، عارضه‌ای که در آن سلول‌های ایمنی پیوندی به بافت‌های گیرنده حمله می‌کنند، کمک می‌کند.

درمان تاکرولیموس چه تفاوتی بین بیمارانی که پیوند اهداکنندگان زنده دریافت می کنند و پیوند اهداکنندگان فوت شده دارند؟

اصول اولیه درمان تاکرولیموس برای گیرندگان پیوند اهداکننده زنده و متوفی مشابه است. با این حال، پروتکل‌های خاص ممکن است بر اساس عواملی مانند نوع عضو پیوند شده، منبع اهداکننده و ویژگی‌های هر بیمار متفاوت باشد. دوزها و فرکانس نظارت ممکن است برای در نظر گرفتن این متغیرها تنظیم شود. پیوند اهداکنندگان زنده ممکن است به دلیل شرایط منحصر به فرد سازگاری اهداکننده و گیرنده، مستلزم استراتژی‌های دوز مناسب‌تر باشد.

در سایت Medline Plus در مورد آزمایش تاکرولیموس بیشتر بخوانید:

تاکرولیموس (Astagraf XL، Envarsus XR، Prograf) همراه با سایر داروها برای جلوگیری از پس زدن (حمله به اندام پیوندی توسط سیستم ایمنی فردی که عضو دریافت می‌کند) در افرادی که پیوند کلیه دریافت کرده‌اند، استفاده می‌شود. تاکرولیموس (پروگراف) همچنین همراه با سایر داروها برای جلوگیری از پس زدن در افرادی که پیوند کبد، ریه یا قلب دریافت کرده اند، استفاده می شود. تاکرولیموس در دسته ای از داروها به نام سرکوب کننده های ایمنی قرار دارد. با کاهش فعالیت سیستم ایمنی بدن از حمله آن به اندام پیوندی جلوگیری می کند.

مطالب مرتبط در متااورگانون:

آزمایش سیکلوسپورین (CsA) | Cyclosporine

آزمایش سیکلوسپورین (CsA) | Cyclosporine

آزمایش نظارت بر داروهای درمانی (TDM) | Therapeutic Drug Monitoring

آزمایش نظارت بر داروهای درمانی (TDM) | Therapeutic Drug Monitoring

آزمایش نیتروژن اوره خون (BUN) | Blood Urea Nitrogen

آزمایش نیتروژن اوره خون (BUN) | Blood Urea Nitrogen

آزمایش کراتینین (Cr) | Creatinine | کراتینین ادرار

آزمایش کراتینین (Cr) | Creatinine | کراتینین ادرار

آزمایش الکترولیت ها و شکاف آنیونی (Anion Gap)

آزمایش الکترولیت ها و شکاف آنیونی (Anion Gap)

آزمایش پتاسیم (+K) | Potassium

آزمایش پتاسیم (+K) | Potassium

آزمایش پانل کبدی | تست های عملکرد کبد (LFT)

آزمایش پانل کبدی | تست های عملکرد کبد (LFT)

در جای دیگر وب:

مورد تایید و بازبینی شده توسط:

دکتر فرزاد باباخانی

این مقاله را به دوستان خود معرفی کنید

منابع مقاله

  • Alak AM. Measurement of tacrolimus (FK506) and Its metabolites: A review of assay development and application in therapeutic drug monitoring and pharmacokinetic studies. Ther Drug Monit. 1997; 19(3):338-351. 9200777
  • Kahan BD, Keown P, Levy GA, Johnston A: Therapeutic drug monitoring of immunosuppressant drugs in clinical practice. Clin Ther. 2002;24(3):330-350
  • Scott LJ, McKeage K, Keam SJ, Plosker GL: Tacrolimus: a further update of its use in the management of organ transplantation. Drugs. 2003;63(12):1247-1297
  • Milone MC, Shaw LM: Therapeutic drugs and their management. In: Rifai N, Chiu RWK, Young I, Burnham CAD, eds. Tietz Textbook of Laboratory Medicine. 7th ed. Elsevier; 2023:420-453

این مقاله برای شما مفید بود؟

ثبت دیدگاه

Go to Top